Gawędziarskie mapy (1): Tam, gdzie Bohun ukrył Helenę

„Pod Kamieńcem, pod Podolskim,

stoi Turek ze swym wojskiem

stoi, stoi, nie wojuje

więcej wojska potrzebuje”

Dniestr, Prut i Seret to trzy rzeki, które spływają równolegle do Morza Czarnego. Największy z nich jest Dniestr. Z początku wije się i kręci wśród jarów i wzgórz jakby nie mając odwagi. Jednak gdy zbliża się do celu, rozlewa się wśród bagien i tworząc malowniczy liman wpada w morze. Prut i Seret jako mniejsze wraz ze zbliżaniem się ku morzu wydają się tracić rezon, zbaczają z kierunku, aż w końcu zawstydzone dołączają do potężnego Dunaju, aby wraz z nim rozpłynąć się w wodach Pontus Euxinus. Sam Dunaj wzbrania się przed końcem swej długiej podróży przez Europę. Tuż przed wybrzeżem cofa się, ucieka, aż rozpadłszy się na wiele części, wpływa do morza w formie rozległej delty. Między więc morze a Dunaj, na jego prawym brzegu, wciśnięta jest kraina zwana Dobrudżą. Na zachód zaś od niej, po lewej stronie Dunaju, rozciąga się rozległy kraj dawniej zamieszkany przez Daków, a następnie podbity przez Rzymian. W ciągu raptem półtora wieku kraj został zromanizowany i choć była to pierwsza prowincja, którą Cesarstwo opuściło mocą własnej decyzji, na pozostawionej ludności kultura łacińska zdążyła odcisnąć piętno. Pasmo Karpat szerokim łukiem odgradza ten kraj od Siedmiogrodu, który z kolei przez wieki stanowił część dziedzictwa węgierskiego. Między Dunajem a Karpatami rozciąga się więc Wołoszczyzna, której ludność mówi językiem będącym pozostałością łaciny, lecz brutalnie zmienionej pod wpływem mowy Słowian, Turków oraz innych, którzy roztaczali na tych ziemiach swe wpływy.

Na wschód od Karpat, nad Seretem i Prutem, leży zaś Mołdawia, która z jednej strony opiera się o góry, a z drugiej – zlewa się nad Morze Czarne nadmorską krainą zwaną Budziakiem. Dniestr zaś to granica wschodnia. Przed wiekami Dniestr był rzeką graniczną między Rzeczpospolitą a Hospodarstwem Mołdawskim – księstwem poddanym Turcji, a założonym w średniowieczu przez Węgrów jako marchia w ich ekspansji ku wschodowi. Marchia obejmowała ziemię zamieszkaną przez Rusinów pamietających jeszcze tradycje Wielkiego Kijowa oraz napływający tam od wielu już wieków żywioł wołoski. Tereny te znajdowały się we władzy Tatarów ze Złotej Ordy. Od ich napadów chroniła Węgrów linia Karpat. Tatarzy jednak słabli i Węgrzy coraz śmielej przekraczali Karpaty, aby najeżdżać i szkodzić poganom. Pewnego razu węgierski rycerz Dragosz zapędził się za dorodnym turem aż nad rzekę Mołdawę w Bukowinie, ziemi nad górnym Dniestrem i Seretem. Gdy zsiadł z konia i rozejrzał się po okolicy, urzekło go piękno krajobrazu, wzgórz porośniętych bukowym lasem. Postanowił przenieść w ten kraj swe włości. Księstwo, które założył stało się węgierskim przyczółkiem na wschód od Karpat. W herbie tak powstałego Hospodarstwa Mołdawii znalazła się głowa tura, która do dziś jest godłem Mołdawii.

Księstwo jednak uniezależniło się i rozpoczęło samodzielny byt lawirując między Węgrami a Rzeczpospolitą. Raz poddawało się w zależność od Węgrów, innym razem uznawało zwierzchność królów z Krakowa, a jeszcze kiedy indziej pozostawało same sobie. Władcy, choć niezależni, wciąż związani byli rodzinnie z węgierskim Siedmiogrodem zza gór. To tam urodził się Wład Palownik; urodził się w rodzinie Besarabów, od którego to nazwiska nazwano tereny za Prutem. Wład przyłączył je do Mołdawii, gdy bezpowrotnie kończyło się panowanie Ordy nad Rusią. Budziak nadmorski zaś, odebrawszy Tatarom, oddał Wołochom.

Niebawem do gry wszedł kolejny gracz – Turcja. Mołdawscy hospodarowie nie utrzymali swej pozycji i, podobnie jak ich współplemieńcy z Wołoszczyzny, musieli paść czołem przed sułtanem. Od tej pory Dniestr był faktycznie granicą między Polską a Turcją – między panowaniem Krzyża Świętego a władzą półksiężyca. Sułtan pozwalał licznym czambułom tatarskim koczować w stepie mołdawskim i przekroczywszy Dniestr nękać ludność biorąc w niewolę tłumy nieszczęśników. Nad tak niebezpieczną granicą, od Kamieńca Podolskiego, wzdłuż Dniestru, powstawały więc zamki i forty wojskowe – w Chreptiowie, Mohylewie, Jampolu i aż w Raszkowie. Tuż za Raszkowem zaś, w Jahorliku nazywanym również Jahorłykiem, kończyła się władza Rzeczpospolitej. Granica skręcała na północ wraz z niewielką rzeczką tak samo Jahorlikiem nazywaną. Dalej zaś od miasta Bendery już tylko dzikie pustkowie, hen wśród wzgórz, winorośli i stepu aż do Akermanu, zwanego również Białogrodem, a przez Rumunów Cetatea Alba. Stepy Akermanu pozostawały wraz z całym Budziakiem w mocy tureckiej, łącząc się tu nad morzem z czambułami Tatarów z Jedysanu i Krymu. Jeszcze na początku XX wieku w Jahorliku znajdował się kamień, na którym za panowania króla Augusta II Wettyna wykuto napis: „Anno 1703, granica, koniec Polski”. Czy jest dzisiaj? Jak go odnaleźć?

To ta ziemia, gdzie w naddniestrzańskich jarach Bohun ukrył Helenę, a Basia Wołodyjowska uciekała przed Azją Tuhaj-bejem.

      Mijały lata. Rzeczpospolita odeszła. Zostali po niej Polacy rozsiani po naddniestrzańskich miasteczkach i wsiach. Na jej miejsce naszła Rosja. Sięgnęła za Dniestr i wzięła z Mołdawii tureckiej ziemię aż po Prut – tę, którą nazywano Besarabią. Ludność Wołoszczyzny i Mołdawii chodziła do cerkwii. Tu sięgała kultura Bizancjum. Gdy Turcja słabła i cofała się, wiele narodów na Bałkanach zrzucało jej zwierzchnictwo i widziało w Rosji swego prawosławnego opiekuna. Turecką władzę zrzucili Wołosi i Mołdawianie, którzy mówili tym samym językiem pochodzącym z łaciny, lecz przez te wszystkie wieki zmienioną. Wyznawali tę samą prawosławną wiarę, bo taką – bizantyńską – przyniesiono im dawno, dawno temu, gdy jeszcze nie było schizmy. Połączyli się i tak powstała niepodległa Rumunia. Od Dunaju po Prut.

Rumuni porzucili cyrylicę i zaczęli pisać łacinką. Za Prutem zaś trwała władza rosyjska, a ludność prawosławna łatwo ulegała rusyfikacji. Między Prutem a Dniestrem mieszkało trochę potomków ludów, których czas już dawno przeminął – Pieczyngów, Połowców, Turków seldżuckich. Tych nazywano Gagauzami. Rosja dała im wybór – niech przyjmą prawosławie albo idą precz. Ochrzcili się po wschodniemu.

Gdy I wojna światowa położyła kres Imperium carów i ten skrawek Mołdawii powrócił do macierzy, Rumuni sięgnęli za grzbiety Karpat, po zawsze węgierski Siedmiogród. Powstała wielka Rumunia, a Dniestr znów był granicą, tym razem między Rosją a Rumunią.

       Świat cały jeszcze raz stanął w ogniu. Rosja, teraz już sowiecka, upomniała się o to, czym niegdyś władała. Besarabia, aż po Prut, została wchłonięta w Sowiety. I wtedy naruszono odwieczną rolę Dniestru jako granicy. Z Besarabii utworzono Mołdawską Sowiecką Republikę i dołączono do niej pas ziemi na lewym brzegu Dniestru – od Raszkowa po Tyraspol. Wybrzeże morskie, Budziak, Moskwa przekazała Ukrainie Sowieckiej. W ten sposób imperium sowietów ustawiało sobie podbite narody, przebierając w ich ziemiach jak w ulęgałkach. Ale i na imperium sowietów przyszedł kres. Wielki Sowiet się rozpadł. Państwa, które niewolił, uznały się za niepodległe, wolne. Odziedziczyły jednak granice ułożone wcześniej w ramach ZSRR i ludność – wymieszaną i zsowietyzowaną. W Besarabii, która teraz stała się samodzielnym państwem pod nazwą Mołdawia, część ludności miała nadzieję na powrót do macierzy, czyli do reszty Mołdawii, tej rumuńskiej, która była za Prutem. Reszta, często o ruskich korzeniach, dodatkowo zrusyfikowana i przemielona w sowieckiej maszynie, straciła świadomość swej łączności z ludźmi znad Seretu. Bliżej morza Gagauzi chcieli iść swoją drogą, lecz nielicznych i rozproszonych po różnych wsiach nikt nie słuchał. Nad Dniestrem zaś było jeszcze gorzej. Pas wybrzeża rzeki, przyłączony sztucznie do Mołdawii, zamieszkany był przez Rosjan i Ukraińców. Jedni i drudzy jednak reprezentowali najgorszą odmianę człowieka – homo sovieticus. Zupełnie przemieleni, pozbawieni świadomości narodowej jako dziedzictwa pokoleń i pozbawieni poczucia własnej godności jako dzieci Bożych – dla nich sierp i młot był całym życiem. Byli gotowi umrzeć – byle było tak, jak było. Zbrojnie stawili opór „tym zza Dniestru” i założyli coś będącego żywą skamieliną ZSRR – Republikę Naddniestrzańską. Zrobiła to 14 armia ZSRR pod dowództwem generała Lebieda, która stacjonowała w tej głębokiej prowincji czerwonego imperium. Chociaż imperium się rozsypało, to wojsko to „na do widzenia” zafundowało utrzymanie przy życiu skrawka ZSRR. Żywy trup. Niechcąca umrzeć cześć ciała, bo nieprzyjmująca do wiadomości, że reszty organizmu już nie ma. Istne zombie zamieszkane przez społeczeństwo Frankensteinów. Owoc społecznego eksperymentu, którym jest homo sovieticus. Sztucznie wyhodowane zbiorowisko, które nie potrafi wyjaśnić, kto je stworzył. Ślepa ulica eksperymentów społecznych, która powinna obumrzeć, ale z jakiegoś powodu wciąż żyje i nie przyjmuje do wiadomości, że jest tylko efektem ubocznym zbrodniczych szaleństw z dalekiej przeszłości.

Za Dniestrem nie umieli nic z tym zrobić. Z powodu choroby jaką jest stan po komunizmie, Mołdawia nie wróciła do macierzy. Prut pozostał granicą. Dniestr również jest granicą, lecz oddziela coś, co utraciło swój dom i nie może do niego wrócić, od tego, co domu nigdy nie miało, a myśli, że w nim ciągle jest.

      A tam wciąż żyją Polacy. Nikt ich tam nie nawiózł w pociągach, nie zesłał, nie nakazał przyjechać. To ich ojczyzna. Mieszkają tam od wieków. Mówią po polsku lepiej niż niejeden Polak czasów Facebooka nad Wisłą. Dodatkowo z pięknym akcentem południowo-wschodnich Kresów. To tam, nad Dniestrem, gdzie Bohun ukrył Helenę.

Tekst i zdjęcie:
Jerzy Juhanowicz

PoŚcinki zerowe (0): BARTOSZ i Alex

Together on the wall

Przeto, jeźliście spół powstali z Chrystusem,
co wzgórę jest, szukajcie,
gdzie Chrystus jest na prawicy Bożéj siedzący:
co wzgórę jest, miłujcie, nie co na ziemi.
~ Kol 3, 1–2

Jeden zajmuje się zawodowo ekstrakcją zębów. Drugiemu płacą za to, że wspina się bez asekuracji grzesząc tym zapewne ciężko. O drugim kręcą filmy i obsypują je oraz jego samego nagrodami. O pierwszym filmów nie kręcą. Drugiego chwalą za chorobliwy perfekcjonizm, z którym zapamiętuje kolejne ruchy palców i stóp na trasach swoich quasi-samobójczych wybryków. Pierwszy musi dzień w dzień, godzinę w godzinę, minutę w minutę i sekundę w sekundę wykazywać się podziwu godną precyzją, bo jeśli noga (a raczej ręka) choć o ułamek milimetra powinęłaby mu się, mógłby spowodować w jamie ustnej pacjenta niepowetowane straty. A ręce chirurga stomatologa (podobnie jak wspinacza) po dłuższym działaniu niekoniecznie należą do najbardziej wypoczętych.

Pierwszy to doktor Bartosz Pawłowski. Drugi? My go tu reklamować nie będziemy, jednak zacytujemy kilka jego wywiadow(czy)ych wypowiedzi:

I’m like strongly atheist and just like not into religion at all.

Q: Mm-hmm. Were your parents religious at all or no?

Yeah, Mom is – at least used to identify as Catholic. She probably would still say that she believes in God, though there’s no evidence of it at all. Like she doesn’t go to church anymore or do anything. But, yeah, so as kids we were taken to church. But at no point did I ever believe anything.

Warrior without a good cause

“Yes. I think I gravitate towards being a somewhat depressed person. Or—I don’t know actually. I’m sort of just flat…I feel like I don’t have any of the highs. I kind of go from level, to slightly below level, to back. It’s all pretty flat . . . Sometimes you just feel useless, you know? But in some ways I embrace that as part of the process because you kind of have to feel like a worthless piece of poop in order to get motivated enough to go do something that makes you feel less useless. But then ultimately that still doesn’t make you feel any less useless, so you just have to keep doing more.”

~ niedoszły (jak na razie) samobójca

_ _ _ _ _ _ _

“Fecisti nos ad te, Domine, et inquietum est cor nostrum donec requiescat in te.”

~ święty Augustyn z Hippony

Znajomy zakonnik też lubił często wspominać o "dziurze" w człowieku niewierzącym; jest w nim takie puste miejsce, które zapełnić może tylko Pan Bóg; jeśli Go tam nie ma, jeśli Go tam nie zaprosi, człowiek może pchać w owo miejsce rozmaite rzeczy: pieniądze, seks, alkohol, inne przyjemności oraz nałogi etc., ale wciąż będzie mu tego za mało. Poczucie pustki i niespełnienia pozostanie.

[Pytanie dodatkowe a propos uzależnień: czy to po katolicku życzyć zatruwającemu mi regularnie życie i płuca palaczowi rychłej śmierci w stanie łaski uświęcającej?].

* W * W * W *

doktor Bartosz Pawłowski

 * W * W * W *

 

A {not so parting} quote:

A martyr is a man who cares so much for something outside him, that he forgets his own personal life. A suicide is a man who cares so little for anything outside him, that he wants to see the last of everything.

~ Gilbert Keith Chesterton, Orthodoxy

* W * W * W *

doktor Bartosz Pawłowski

 * W * W * W *

Godzi się przypuszczać, że film o niedoszłym (jeszcze?) samobójcy (a i jego samego) obsypano nagrodami nie ze względu na jakieś szczególne jego walory moralne, artystyczne czy techniczne, ale z powodu stojącej za nim ideologii. Ideologii, którą współczesny świat streszcza krótkim tytułem licznych internetowych filmików: PEOPLE ARE AMAZING (Ludzie są niesamowici). Przywodzi to nolens volens na myśl niesławnej pamięci pseudolitanię niesławnej pamięci abpa Jana Montiniego (znanego szerzej jako Paweł VI), w której powtarzały się jak refren słowa: "Chwała człowiekowi".

Ale jest jeszcze jeden aspekt wspomnianego filmu o wspinaczu-ryzykancie, o którym szkoda byłoby nie wspomnieć: jego związek z występującą również na ekranie niewiastą ukazany widzom jako godna polecenia historia prawdziwej miłości. Związek ów polega na tym, że bohaterowie filmu, przedstawiani nam jako istoty niemal na wskroś pozytywne – i dojrzewające do tego, co autorzy filmu próbują nam przedstawić jako odpowiedzialną miłość – nie będąc małżeństwem mieszkają razem i zachowują się względem siebie tak jakby małżeństwem byli. A to "niemal" [na wskroś] ma nam uczynić bohaterów oraz ich postępowanie jeszcze bliższymi – bo przecież nie są tacy całkiem idealni (tak jak my!) – szczególnie wspinacz: musi pracować nas swoimi social skills, uspołeczniać się – i, patrzcie, jak pięknie mu to wychodzi → nawet kobietę sobie znalazł, żyją razem, urządzają się, ona go "cywilizuje"... I to jest być może w zamyśle zasadniczy przekaz filmu. Grzeszny wyczyn sportowy jako dekoracja towarzysząca reklamie grzesznego pożycia. A może na odwrót? Tak czy inaczej bohaterem ma stać się publiczny grzesznik.

Cudzołóstwo, nierząd, a co najmniej narażanie się na grzech ciężki (co również może być grzechem ciężkim, a zatem prowadzącym prostą drogą do piekła). Jeszcze z pięćdziesiąt, pardon: może siedemdziesiąt (jak ten czas jednak szybko upływa) lat temu patrzono by na to pewnie krzywym okiem – choćby ze względu na tzw. odium społeczne. Po prostu dlatego, że z jakichś przyczyn powszechnie przyjmowano, że tak nie wypada. Czy wynikało to z solidnego fundamentu Wiary czy z innych przyczyn – to może temat na osobną rozprawę. Niemniej jednak gdyby dziś ktoś odważył się powiedzieć, że nierząd, cudzołóstwo lub narażanie się na nie są w oczach Boga złe, że prowadzą do zatracenia – to na niego patrzono by jak na wariata.

A tymczasem jak wariatka zachowuje się cytowana w filmie matka głównego bohatera, która z żalem mówi o ludziach, którzy "chcą mu [jej synowi] odebrać jedyne, co kocha", czyli wspinaczkę bez asekuracji. Argument tak durny, że aż dziw, że znalazł się w filmie. "Mój syn jest mordercą; został złapany i chcą go skazać na śmierć; jak śmią? Chcą mu odebrać możliwość mordowania, które tak kocha!".

"Dziewczyna" wpinacza: łzy w filmie roni prawdziwe czy na pokaz? Tego nie wiemy i pewnie się nie dowiemy. Płacze, bo może "swojego chłopaka" już nigdy nie zobaczyć (żywego). Ty głupia babo! Postaw facetowi warunki! Chcesz się wiązać z kimś, kto w imię [brawury, nudy, chorej wyobraźni – niepotrzebne skreślić (a tak naprawdę w najgłębszej swej istocie: niewiary)] ryzykuje dzień w dzień, że żona zostanie bez męża, a dzieci bez ojca (itd. – rodzice bez syna etc.)? Chyba że to ma być taki "współczesny związek", w którym o małżeństwie i dzieciach się nie mówi, nie wypada o nich wspominać; słowa takie jak odpowiedzialność nie istnieją; "wszyscy jesteśmy w głębi duszy dziećmi", więc ryzykujemy jak (nieświadome niebezpieczeństwa) dzieci. Jeszcze jeden powód, by takich produkcyj nie wspierać; nie chodzić na to do kina; nie nagłaśniać.

Padł taki kontargument: "ten wspinacz zawsze idzie bez asekuracji trasami o kilka stopni łatwiejszymi od jego maksymalnych możliwości". Ale w filmie sam prosił, żeby nie było świadków jego ewentualnej śmierci; nie chciał ginąć na oczach (tych, których określał mianem) "przyjaciół" (a którzy współpodżegali go do podjęcia grzesznego ryzyka). Więc zdaje sobie sprawę, że to, czego się dopuszcza, to nie spacerek po parku.

Cóż po sobie zostawił – cóż po sobie zostawi?

Nihil novi sub (free) solo

He's an atheist -- "We're all animals," he says -- and his dad's death helped him prepare for his own, should he have slipped on El Cap. You can die doing anything at any time, he says. Life goes on without you. Sanni will find someone new to love. He won't be missed. Dust in the wind.

Ot, taki manifest niewiary.

Ci sami ludzie, którzy niby wiedzą i rozumieją, że praca, trud i umiejętności doktora Bartosza Pawłowskiego przynoszą im więcej praktycznych i namacalnych korzyści w ich życiu osobistym, są gotowi ślinić się na myśl o awanturach i wybrykach opisywanego tu wspinacza. A jeśli nie dosłownie ślinić, to co najmniej WIEDZIEĆ o nich, "DOCENIAĆ", "SZANOWAĆ". A ponieważ z tekstów po dłuższym czasie zostaje zasadniczo zapamiętany tytuł, ewentualnie wyrażenie, które powtarza się w nim najczęściej albo najbardziej rzucającymi się w oczy literami, dla naprawienia dysproporcji i zrobienia właściwego wrażenia powtórzymy na koniec z naciskiem:

doktor Bartosz Pawłowski

doktor Bartosz Pawłowski

doktor Bartosz Pawłowski

Bo to on jest prawdziwym ~ i nie tylko tego textu, ale w ogóle naszych szalonych czasów ~ BOHATEREM.

* W * W * W *

doktor Bartosz Pawłowski

 

 * W * W * W *

Dodatek:

No one doubts that an ordinary man can get on with this world: but we demand not strength enough to get on with it, but strength enough to get it on. Can he hate it enough to change it, and yet love it enough to think it worth changing? Can he look up at its colossal good without once feeling acquiescence? Can he look up at its colossal evil without once feeling despair? Can he, in short, be at once not only a pessimist and an optimist, but a fanatical pessimist and a fanatical optimist? Is he enough of a pagan to die for the world, and enough of a Christian to die to it? In this combination, I maintain, it is the rational optimist who fails, the irrational optimist who succeeds. He is ready to smash the whole universe for the sake of itself.

I put these things not in their mature logical sequence, but as they came: and this view was cleared and sharpened by an accident of the time. Under the lengthening shadow of Ibsen, an argument arose whether it was not a very nice thing to murder one's self. Grave moderns told us that we must not even say "poor fellow," of a man who had blown his brains out, since he was an enviable person, and had only blown them out because of their exceptional excellence. Mr. William Archer even suggested that in the golden age there would be penny-in-the-slot machines, by which a man could kill himself for a penny. In all this I found myself utterly hostile to many who called themselves liberal and humane. Not only is suicide a sin, it is the sin. It is the ultimate and absolute evil, the refusal to take an interest in existence; the refusal to take the oath of loyalty to life. The man who kills a man, kills a man. The man who kills himself, kills all men; as far as he is concerned he wipes out the world. His act is worse (symbolically considered) than any rape or dynamite outrage. For it destroys all buildings: it insults all women. The thief is satisfied with diamonds; but the suicide is not: that is his crime. He cannot be bribed, even by the blazing stones of the Celestial City. The thief compliments the things he steals, if not the owner of them. But the suicide insults everything on earth by not stealing it. He defiles every flower by refusing to live for its sake. There is not a tiny creature in the cosmos at whom his death is not a sneer. When a man hangs himself on a tree, the leaves might fall off in anger and the birds fly away in fury: for each has received a personal affront. Of course there may be pathetic emotional excuses for the act. There often are for rape, and there almost always are for dynamite. But if it comes to clear ideas and the intelligent meaning of things, then there is much more rational and philosophic truth in the burial at the cross-roads and the stake driven through the body, than in Mr. Archer's suicidal automatic machines. There is a meaning in burying the suicide apart. The man's crime is different from other crimes -- for it makes even crimes impossible.

About the same time I read a solemn flippancy by some free thinker: he said that a suicide was only the same as a martyr. The open fallacy of this helped to clear the question. Obviously a suicide is the opposite of a martyr. A martyr is a man who cares so much for something outside him, that he forgets his own personal life. A suicide is a man who cares so little for anything outside him, that he wants to see the last of everything. One wants something to begin: the other wants everything to end. In other words, the martyr is noble, exactly because (however he renounces the world or execrates all humanity) he confesses this ultimate link with life; he sets his heart outside himself: he dies that something may live. The suicide is ignoble because he has not this link with being: he is a mere destroyer; spiritually, he destroys the universe. And then I remembered the stake and the cross-roads, and the queer fact that Christianity had shown this weird harshness to the suicide. For Christianity had shown a wild encouragement of the martyr. Historic Christianity was accused, not entirely without reason, of carrying martyrdom and asceticism to a point, desolate and pessimistic. The early Christian martyrs talked of death with a horrible happiness. They blasphemed the beautiful duties of the body: they smelt the grave afar off like a field of flowers. All this has seemed to many the very poetry of pessimism. Yet there is the stake at the crossroads to show what Christianity thought of the pessimist.

This was the first of the long train of enigmas with which Christianity entered the discussion. And there went with it a peculiarity of which I shall have to speak more markedly, as a note of all Christian notions, but which distinctly began in this one. The Christian attitude to the martyr and the suicide was not what is so often affirmed in modern morals. It was not a matter of degree. It was not that a line must be drawn somewhere, and that the self-slayer in exaltation fell within the line, the self-slayer in sadness just beyond it. The Christian feeling evidently was not merely that the suicide was carrying martyrdom too far. The Christian feeling was furiously for one and furiously against the other: these two things that looked so much alike were at opposite ends of heaven and hell. One man flung away his life; he was so good that his dry bones could heal cities in pestilence. Another man flung away life; he was so bad that his bones would pollute his brethren's. I am not saying this fierceness was right; but why was it so fierce?

Here it was that I first found that my wandering feet were in some beaten track. Christianity had also felt this opposition of the martyr to the suicide: had it perhaps felt it for the same reason? Had Christianity felt what I felt, but could not (and cannot) express -- this need for a first loyalty to things, and then for a ruinous reform of things? Then I remembered that it was actually the charge against Christianity that it combined these two things which I was wildly trying to combine. Christianity was accused, at one and the same time, of being too optimistic about the universe and of being too pessimistic about the world. The coincidence made me suddenly stand still.

Orthodoxy by Gilbert K. Chesterton

Chapter V : The Flag of the World

Dodatek dodatkowy: w innym filmie "wspinaczkowym", na tę samą co pseudobohater powyższego textu górę wdrapuje się (z asekuracją) tandem, którego lider jest "po przejściach" – małżeństwo, rozwód, nowy związek, dziecko... Gdy dwójka wspinaczy znajduje się na ostatnim odcinku przed szczytem, u podnóża góry pojawia się jego "eks-żona" z "partnerem" (i chyba dzieckiem), rodzice lidera etc. – słowem: wszyscy. I udaje się wspinaczom wspiąć na samą górę, dokonać zamierzonego wyczynu, i wszystko jest tak wspaniale i wszyscy tak się cieszą, a ten bałagan moralny, te poharatane i pokiereszowane życiorysy to tylko taki nic nieznaczący przypis do sportowego osiągnięcia...

Smutne. Godne ubolewania i modlitwy.

Granice / Na granicy

Marianna Teresa Horvat "Małpa pod łóżkiem"

W średniowieczu wiele było legend o Maryi. Tworzyły one jakby aleję, którą ludzie szli i nabywali dziecięcego zaufania do Matki Bożej. Albowiem fundamentalny cel wszystkich owych opowieści był jeden: opisać wielkie miłosierdzie Świętej Matki Chrystusa i pokazać moc Jej wstawiennictwa za duszę, która zeszła na manowce albo pokutującego grzesznika. Legendy te, lepiej niż jakikolwiek traktat doktrynalny, silnie oddziaływały na ludzi ucząc ich powszechnie  przyjętej prawdy o tym, że wszystkie łaski Boże przychodzą do nas przez ręce Najświętszej Maryi.

Piękne są legendy o Maryi zapisane w kronikach kościelnych. Legenda bowiem w tamtych czasach nie oznaczała jakiejś opowiastki ani bajki. Oznaczała prawdziwe wydarzenie albo przypadek, po łacinie: res legendae, rzecz wartą lektury. Historię wartą spisania, opowiadania i wiary. Wielcy uczeni Kościoła, tacy jak św. Alfons Liguori albo św. Franciszek Salezy wierzyli w te res legendae. Używali ich do nauczania w katechezie i spisywali je w swoich książkach, tak aby mogły pouczać wiernych i zostać spisane dla przyszłych pokoleń.

Do wątpiących św. Alfons skierował te słowa:

"Kiedy jakaś historia kieruje naszą myśl w stronę uczczenia w jakikolwiek sposób Najświętszej Panienki, gdy opiera się na jakiejś podstawie,i nie sprzeciwia się wierze, nauce Kościoła, ani prawdzie, odmowa przyjęcia jej albo sprzeciwianie się jej (tylko dlatego, że coś przeciwnego może być prawdą) świadczy o niewielkiej pobożności wobec Matki Bożej. Do ich liczby nie chcę się zaliczać, ani nie życzę mojemu czytelnikowi, aby do niej należał, lecz raczej, by zaliczał się do tych, którzy w pełni i mocno wierzą we wszystko w co, bez popadania w błąd, można wierzyć o wielkości Maryi". (Uwielbienia Maryi)

Jestem uczennicą św. Alfonsa. Opowiem więc legendę o Maryi. Nie podążaj drogą współczesnego sceptyka i nie dyskredytuj jej jako bajeczki dla dzieci. Raczej poprośmy naszą Panią, aby przywróciła nam dziecięcą ufność i słodką bliskość, które pomagają pielęgnować cnotę nadziei oraz ducha ufności, tak bardzo potrzebnych w naszych czasach, dotkniętych surową i jałową atmosferą progresywizmu.

W mieście Neapolu u początków piętnastego wieku pewien cieszący się poważaniem dżentelmen zaczął podzielać idee owego czasu krytyczne wobec Kościoła katolickiego. Wkrótce porzucił praktykę Wiary i wywoływał wielki skandal wśród wierzących ze względu na otwarte naśmiewanie się z tych, którzy często przystępowali do sakramentów i uczestniczyli w popularnych pobożnych praktykach.

Niemniej jednak powodziło mu się, jak to często się zdarza wśród ludzi tego świata. Stał się sławny z cudownych uczt i zabaw, które często urządzał w swojej pałacowej rezydencji. Szczególnym zainteresowaniem wszystkich cieszył się niezwykły mały służący, który obsługiwał zdumionych gości. Ubrany w uroczy czerwony aksamit i wyszywane złotem kamizelkę i kapelusz, podający talerze w nader stosowny sposób, a potem pokazujący urocze popisy akrobatyczne - służącym był nikt inny jak wyszczerzona w uśmiechu małpka!

Mówiło o niej całe miasto, a wiele kobiet błagało swoich mężów, żeby przyjęli zaproszenie na ucztę wydaną przez zaprzysięgłęgo agnostyka, by mogły ujrzeć na własne oczy to cudowne stworzenie! Nie minęło dużo czasu, a plotki na temat osobliwego służącego dotarły do uszu parafianego księdza znanego z swojej świątobliwości i cnotliwości. Ale zamiast zlekceważyć te plotki albo wydać ostrzeżenie przed uczestnictwem w imprezach organizowanych przez kogoś tak przeciwnego Świętemu Kościołowi, ksiądz poprosił o zaproszenie na następną galę, żeby na własne oczy przekonać się, czy plotki są prawdziwe.

Gospodarz z początku nie chciał się zgodzić - żaden z tych głupich duchownych o skwaszonej minie nie postawi nawet stopy na jego posiadłości! Ale w końcu poczucie dumy zwyciężyło: chciał pochwalić się przed łatwowiernym księdzem wyczynami i wygłupami swojego oddanego małego czworonogiego służącego. Wystosował więc zaproszenie. Nadszedł wieczór i ksiądz zadzwonił do pałacowym bram z brązu; wewnątrz biesiada trwała już od pewnego czasu.

- Ksiądz proszący o pozwolenie na wejście do mojego domu - powiedział jego jowialny gospodarz widząc wchodzącego kapłana. - Nie ma końca cudom! Ale, w rzeczy samej, to jest dom cudów!

- Tak właśnie słyszałem - odpowiedział ksiądz ze spokojem. - I muszę przyznać, że doprawdy ciekaw jestem niezwykłego widoku małpy służącej człowiekowi.

Gospodarz natychmiast zadzwonił specjalnym srebrnym dzwonkiem, który wzywał jego szczególnego służącego do pokazania się. Ale małpa, która zaledwie chwilę wcześniej oczarowywała grupę dam swoimi błazeństwami, nie pojawiła się. Skonsternowany gospodarz pokręcił głową ze zdumieniem. Pierwszy raz zdarzyło się, żeby małpa nie odpowiedziała na dźwięk wezwania. Ksiądz nalegał: przyszedł właśnie po to, by zobaczyć osobliwego służącego i nie pozwoli pozbawić się tej przyjemności. Gospodarz zawołał ponownie. Żadnej odpowiedzi. Zdawało się, że małpa zniknęła. Przeszukano dom i w końcu odnaleziono stworzenie trzęsące się w swoim aksamitnym wdzianku pod łóżkiem gospodarza. Wyciągnięto je spod łóżka siłą, a stworzonko drżało i ze wszech sił próbowało uniknąć pokazania się księdzu. 

- Otóż - zażądał ksiądz - rozkazuję ci w imię Wszechmogącego Boga, w Trójcy jedynego, byś powiedział swemu panu, kim jesteś, i po co przebywasz w tym domu.

Zmuszona do posłuszeństwa, wściekła, nadal trzęsąca się małpa wyrzuciła z siebie w stronę wstrząśniętego gospodarza te słowa:

- Nie jestem zwyczajnym stworzeniem. Jestem demonem z piekła, który przybrał postać małpy gotowej przybyć na każde twoje wezwanie. I faktycznie przybywam, ale czekam pod twoim łóżkiem każdej nocy oczekując pierwszego wieczora kiedy zrezygnujesz z tego okropnegozwyczaju, którego nauczyła cię twoja matka - zwyczaju odmawiania trzech Zdrowaś Maryjo zanim udasz się na spoczynek. Bo wtedy i tylko wtedy mam pozwolenie udusić cię we śnie i porwać twoją duszę w wieczny ogień.

Wypowiedziawszy te słowa wijąca się małpa zniknęła. Arogancja i szydercza postawa gospodarza zniknęły razem z przeklętym stworzeniem. Blady i wstrząśnięty zwrócił się w stronę księdza. - A, miałeś wielkie szczęście - powiedział świątobliwy kapłan. - Doprawdy wielkie to szczęście, że pozostałeś wierny tej króciutkiej modlitwie do Matki Miłosierdzia, która nigdy nie opuszcza nawet najbardziej zepsutych, którzy się do Niej uciekają. - Ksiądz wysłuchał spowiedzi gospodarza, który stał się wzorem wiary w całym mieście i był szczególnie znany ze swojego czułego oddania Maryi.

Ilu z nas w naszej podróży przez życie uczuło obecność podobnej opisanej tu małpy pod łóżkiem? A ilu z nas doświadczyło dobroci i miłosierdzia Maryi, która aż do końca świata nigdy nie przestanie zaradzać ludzkiej niedoli i śpieszyć im z pomocą, aby powrócili na drogę prawdy, którą jest Święty Kościół katolicki?

Matka Miłosierdzia - ona powstrzymuje rękę sprawiedliwości Swojego boskiego Syna wobec wszystkich, którzy Jej wzywają - nawet w postaci trzech tylko Zdrowaś Maryjo.

Powyższa historia dowodzi prawdziwości słów św. Bernardyna z Bustis: "Ta wspaniała Pani pragnie dać nam łaski bardziej niż my pragniemy je otrzymać".

Tłum. Matjas & TŁM

"Mędrcy ze Wschodu" ("Encyklopedia Katolicka")

Mędrcy ze Wschodu przybyli do Betlejem, by adorować Jezusa (Mt 2). 

Racjonaliści uznają opis ewangeliczny tego wydarzenia za zmyślony; katolicy twierdzą, że opisuje on prawdziwe wydarzenia, podpierając swoją interpretację dowodami w postaci wszystkich rękopisów i wersji [ewangelii] oraz cytatów z Ojców Kościoła. Wszystkie te dowody racjonaliści uznają za nieistotne; przyporządkowują historię o mędrcach ze Wschodu do kategorii tak zwanych "legend o dzieciństwie Jezusa" - późniejszych apokryficznych dodatków do Ewangelii. Uznając jedynie dowody wewnętrzne mówią, że powyższe dowody nie wytrzymują krytyki.

Święci Jan i Marek milczą na temat Mędrców, ponieważ zaczynają swoje Ewangelie od opisu publicznego życia Jezusa. To, że św. Jan znał historię Mędrców, można wywnioskować z faktu, że św. Ireneusz (Adv. Haer., III, ix, 2) jest tego świadkiem; przekazuje nam bowiem tradycję Janową.

Święty Łukasz też nic na temat Mędrców nie pisze. Naturalnie, jako że zostało to wystarczająco dokładnie opisane przez innych synoptyków, mówi o zwiastowaniu, o szczegółach narodzin Pana Jezusa, Jego obrzezaniu i ofiarowaniu Go w świątyni; fakty z dzieciństwa Jezusa, pominięte przez trzech pozostałych ewangelistów, nie czynią z nich legendy.

Ewangelia według św. Łukasza na pozór przeczy Mateuszowej i każe Dzieciątku Jezus powrócić do Nazaretu od razu po Ofiarowaniu (Łk 2, 39). Ten powrót do Nazaretu mógł nastąpić albo przed przybyciem Mędrców do Betlejem albo po ucieczce do Egiptu. Nie ma tu sprzeczności.

Zagadnienie opiszemy w niniejszym artykule w dwóch częściach:

I. Kim byli Mędrcy

II. Czas i okoliczności ich przybycia do Betlejem

Kim byli Mędrcy

Dowody pozabiblijne

Na podstawie dowodów pozabiblijnych możemy wysunąć przypuszczenie o prawdopodobnym znaczeniu słowa magoi. Opierając się na autorytecie Herodota (I, ci) przypuszczamy, że Mędrcy byli świętą kastą u Medów. Dostarczała ona kapłanów Persji i, niezależnie od zmiennych dynastii panujących, zawsze wywierała dominujący wpływ na życie religijne. Przywódcę tej kasty, Nergala Sharezara, Jeremiasz tytułuje Rab-Magiem, "Głównym Mędrcem" (Jr 39, 3; 39, 13; w hebrajskim oryginale - Septuaginta i Wulgata błędnie tłumaczą ten tytuł). Po upadku potęgi Asyrii i Babilonu religia Mędrców dominowała w Persji. Cyrus całkowicie zakończył panowanie świętej kasty; jego syn, Cambyses, silnie ją prześladował. Mędrcy zbuntowali się i ustanowili Gaumatę, swojego przywódcę, królem Persji pod imieniem Smerdis. Został on jednak zamordowany (w 521 p. Chr.) i królem został Dariusz. Rocznicę Upadku Mędrców Persowie obchodzili jako narodowe święto zwane magofonią (Her., III, lxiii, lxxiii, lxxix). Niemniej jednak religijny wpływ tej kapłańskiej kasty trwał przez wszystkie lata rządów dynastii achemenidzkiej w Persji (Ctesias, "Persica", X-XV); i jest prawdopodobne, że w czasie narodzenia Chrystusa wciąż w istotny sposób wpływali na władzę pod panowaniem Partów. Strabo (XI, ix, 3) twierdzi, że kapłani z kasty Magów tworzyli jedną z dwóch rad w imperium Partów.

Dowody biblijne

Słowo magoi często występuje w znaczeniu "magik" zarówno w Starym, jak i w Nowym Testamencie (patrz: Dz 8,9; 13,6, 8; Dn 1:20; 2:2, 2:10, 2:27; 4:4; 5:7, 5:11, 5:15). św. Justyn (Tryph., lxxviii), Orygenes, I, lx), św. Augustyn (Serm. xx, De epiphania) oraz św. Hieronim (In Isa., xix, 1) znajdują to samo znaczenie w drugim rozdziale ewangelii wg św. Mateusza, choć nie jest to częsta interpretacja.

Dowody Ojców Kościoła

Żaden z Ojców Kościoła nie uważa, że mędrcy byli królami. Tertulian ("Adv. Marcion.", III, xiii) mówi, że byli w praktyce traktowani jak królowie(fere reges) i w ten sposób zgadza się naszymi wnioskami z dowodów pozabiblijnych. Istotnie, Kościół w swojej liturgii odnosi do mędrców słowa: "Królowie Tarsys i wyspy przyniosą dary: królowie Arabscy i Saba przywiozą upominki. / I będą mu się kłaniać wszyscy królowie ziemscy: wszyscy narodowie będą mu służyć" (Ps 72, 10-11). Ale użycie powyższych słów w odniesieniu do mędrców nie dowodzi ani tego, że byli królami, ani że przybyli z Tarsys, Arabii czy Saby. Jak niekiedy się zdarza liturgiczne zastosowanie tekstu z czasem zaczęło być traktowane jako jego autentyczna interpretacja. Nie byli również magami - właściwe znaczenie słowa magoi, które w Biblii pada tylko raz, może być w kontekście drugiego rozdziału Ewangelii według św. Mateusza tylko jedno. Ci "magowie" mogli być tylko członkami wspomnianej już kasty kapłańskiej. Religią mędrców był zasadniczo zoroastrianizm, który zakazuje czarnoksięstwa; ich astrologia i umiejętności w interpretacji snów były okazją do znalezienia Chrystusa.

Ewangelia nie wspomina o liczbie mędrców i nie ma w tej kwestii żadnej pewnej tradycji. Niektórzy Ojcowie Kościoła mówią o trzech; z wielkim prawdpodbieństwem wpływa na to liczba darów. Tradycja wschodnia przychyla się ku liczbie dwunastu. Sztuka wczesnochrześcijańska nie jest w tej sprawie zgodna:

- malowidło na cmentarzu świętych Piotra i Marcelina ukazuje dwóch mędrców;

- dzieło w Muzeum Laterańskim - trzech;

- dzieło na cmentarzu Domicylli - czterech;

- waza w muzeum Kircher - ośmiu (Marucchi, "Eléments d'archéologie chrétienne", Paris, 1899, I 197). 

Imiona mędrców są tak niepewne jak ich liczba. W świecie łacińskim od siódmego wieku znajdujemy niewiele różniące się warianty imion Kacper, Melchior i Baltazar. Martyrologium wspomina św. Kacpra 1 stycznia, św. Melchiora - szóstego, zaś Baltazara 11 stycznia (Acta SS., I, 8, 323, 664). Syryjczycy mają Larvandada, Hormisdasa, Gushnasapha itd.; Ormianie - Kagbę, Badadilma, etc. (Cf. Acta Sanctorum, May, I, 1780). Odsuwając na bok czysto legendarną koncepcję, że mędrcy wywodzili się z trzech rodzin, które pochodzą od Noego, wydaje się, że wszyscy oni przybyli ze "wschodu" (Mt 2, 1; Mt 2, 2; Mt 2, 9). W chwili narodzin Chrystusa na wschód od Palestyny jedynie starożytne Kraj Medów, Persja, Asyria i Babilonia miały kapłanów-mędrców. Mędrcy przybyli z takiej właśnie części imperium Partów. Prawdopodobnie przeszli przez Pustynię Syryjską, leżącą pomiędzy Syrią a Eufratem, dotarli do Halebu (dzisiejszego Aleppo) lub Tudmoru (Palmyry) i podróżowali dalej przez Damaszek i na południe, którędy obecnie biegnie główny szlak prowadzący do Mekki (darb elhaj - "droga pielgrzyma"), trzymając się po wschodniej stronie Jeziora Tyberiadzkiego i Jordanu, aż przebyli bród nieopodal Jerycha. Tradycja nie podaje dokładnej lokalizacji "wschodu". Według św. Maksymusa (Homil. xviii in Epiphan.) i Theodotusa z Ancyry (Homil. de Nativitate, I, x);  chodzi o Babilon; według Klemensa Aleksandryjskiego (Stromata I.15) oraz św. Cyryla z Aleksandii (In Is., xlix, 12) - o Persję; według św. Justyna (Cont. Tryphon., lxxvii), Tertuliana (Adv. Jud., ix) i św. Epifaniusza (Expos. fidei, viii) chodzi o Arabię.

Czas i okoliczności ich wizyty

Wizyta mędrców miała miejsce po ofiarowaniu Jezusa w świątyni (Łk 2, 38). Gdy tylko mędrcy odjechali, anioł nakazał Józefowi uciekać z Maryją i Jezusem do Egyptu (Mt 2, 13). Gdy Herod wpadł we wściekłość z powodu tego, że mędrcy nie przybyli do niego w drodze powrotnej, ofiarowanie w świątyni było poza wszelką dyskusją. Teraz pojawia się nowa trudność: po ofiarowaniu Święta Rodzina wróciła do Galilei (Łk 2, 39). Niektórzy myślą, że ów powrót nie nastąpił od razu. Św. Łukasz pomija wydarzenia związane z mędrcami, ucieczkę do Egiptu, rzeź niewiniątek oraz powrót z Egiptu i pisze dopiero o tym, jak Święta Rodzina wraca do Galilei. Wolimy interpretować słowa Łukasza jako wskazujące na bezzwłoczny powrót do Galilei do ofiarowaniu. Pobyt w Nazarecie był bardzo krótki. Potem Święta Rodzina prawdopodobnie powróciła do Betlejem, by tam mieszkać. Wtedy przybyli Mędrcy. Nastąpiło to "we dni Heroda króla" (Mt 2, 1), tj. przed AD 4 (rok 750 ab urbe condita), prawdopodobną datą śmierci Heroda w Jerychu. Wiemy bowiem że Archelaus, syn Heroda, jako etnarcha przejął po nim władzę nad częścią jego królestwa i został usunięty z tego stanowiska w dziewiątym (Josephus, Bel. Jud., II, vii, 3)  lub dziesiątym (Josephus, Antiq., XVII, xviii, 2) roku jego sprawowania w trakcie konsulatu Lepidusa i Arruntiusa (Dion Cassis, lv, 27), tj. A.D. 6. Co więcej, Mędrcy przybyli, gdy król Herod przebywał w Jeruzalem (vv. 3, 7), nie zaś w Jerychu, tj. albo na początku AD 4 albo pod koniec 5 AD. Podsumowując, nastąpiło to prawdopodobnie rok lub nieco ponad rok po narodzeniu Chrystusa. Herod dowiedział się od Mędrców o czasie pojawienia się gwiazdy. Uznając go za moment narodzenia Dzieciątka, kazał zabić chłopców dwuletnich i młodszych w Betlejem i okolicach (v. 16). Niektórzy z Ojców Kościoła wnioskują z okoliczności tej bezlitosnej rzezi, że Mędrcy dotarli do Jerozolimy dwa lata po narodzinach Chrystusa (św. Epiphanius, "Haer.", LI, 9; Juvencus, "Hist. Evang.", I, 259). Ich wniosek nosi znamiona prawdopodobnego; niemniej jednak rozkaz zabicia dzieci dwuletnich i młodszych mógł być powodowany inną przyczyną: na przykład strachem Heroda, że Mędrcy oszukali go w sprawie pojawienia się gwiazdy albo że zostali oszukani w kwestii związku między pojawieniem się gwiazdy a narodzinami Dzieciątka. Sztuka i archeologia potwierdzają nasz punkt widzenia. Tylko jedno wczesne dzieło sztuki ukazuje Dzieciątko w żłóbku w czasie, gdy Mędrcy przyszli Je adorować; na innych Jezus odpoczywa na kolanach Maryi i czasami jest dużo starszy niż niemowlę (see Cornely, "Introd. Special. in N.T.", p. 203).

Odległość między Persją, skąd Mędrcy mieli przybyć, a Jerozolimą wynosi od 1.000 do 1.200 mil. Taki dystans mógł zostać pokonany na wielbłądzie w czasie od trzech do dwunastu miesięcy. Poza samym czasem podróży prawdopodobnie wiele tygodni zajęły przygotowania. Trudno byłoby Mędcom dotrzeć do Jerozolimy w czasie krótszym niż rok od czasu pojawienia się gwiazdy. Św. Augustyn (De Consensu Evang., II, v, 17) sądził, że data Objawienia, 6 stycznia, udowadnia, że Mędrcy przybyli do Betlejem trzynaście dni po narodzeniu Chrystusa, tj. po 25 grudnia. Jego argument z dat liturgicznych był błędny. Żadna ze wspomnianych dat nie jest historycznie pewna. [...] W czwartym wieku Kościoły wschodnie obchodziły 6 stycznia Boże Narodzenie, przybycie Mędrców i chrzest Chrystusa, podczas gdy na Zachodzie Narodziny Chrystusa obchodzono 25 grudnia. Ta druga data Bożego Narodzenia została wprowadzona w Kościele antiocheńskim w czasach św. Jana Chryzostoma (P.G., XLIX, 351), a nawet później w Kościołach jerozolimskim i aleksandryjskim.

To, że Mędrcy myśleli, że prowadzi ich gwiazda, jest jasne ze słów (eidomen gar autou ton astera), których św. Mateusz używa w rodziale 2 wersece 2 swojej Ewangelii. Czy to naprawdę była gwiazda? Racjonaliści i racjonalistyczny oprotestanci w swoich wysiłkach, by uciec od tego, co nadprzyrodzone, wysnuli kilka hipotez:

- Słowo "aster" może oznaczać kometę; gwiazda mędrców była kometą. Ale nie udokumentowalśmy żadnych takich komet;

- gwiazda mogła być wynikiem koniunkcji Jowisza i Saturna (7 r. przed Chr.) albo Jowisza i Wenus (6 r. przed Chr.);

- Mędrcy mogli zauważyć gwiazdę z rodzaju stella nova, której rozmiar i jasność nagle się zwiększają, a która potem zanika.

Żadna z tych teorii nie potrafi wytłumaczyć jak "gwiazda, którą byli widzieli na wschód słońca, szła przed nimi, aż przyszedłszy stanęła nad miejscem, gdzie było dziecię" (Mt 2, 9). Pozycja gwiazd stałych na niebie zmienia się co najwyżej o stopień w ciągu doby. Żadna gwiazda stała nie mogła się poruszać przed mędrcami prowadząc ich do Betlejem; żadna gwiazda stała ni kometa nie mogła zniknąć, pojawić się z powrotem i znieruchomieć. Gwiazda betlejemska może zostać wytłumaczona jedynie jako cudowne zjawisko. Była jak cudowny słup ognisty, który świecił nad obozem przez noc podczas wyjścia Izraelitów z Egiptu (Wj 13, 21) lub jak "jasność Boża", która oświeciła pasterzy (Łk 2, 9), lub jak "światło z nieba", które oświeciło upadłego na ziemię Szawła (Dz 9, 3).

Filozofia Mędrców, choć błędna, sprawiła, że wyruszyli w podróż, która miała ich zaprowadzić do Chrystusa. Astrologia Mędrców postulowała istnienie niebiańskiego odpowiednika, który uzupełnia ziemskiego człowieka i tworzy razem z nim całą ludzką osobowość. Jego "sobowtór" (zwany w zaratustrianizmie fravashi) rozwijał się razem z każdym dobrym człowiekiem, do czasu śmierci, która ich jednoczyła. Nagłe pojawienie się nowej, jasnej gwiazdy zasugerowało Mędrcom narodziny bardzo ważnej osoby. Przybyli, by ją uwielbić - to jest uznać Boskość tego nowonarodzonego Króla (vv. 2, 8, 11). Niektórzy z Ojców Kościoła (św. Ireneusz, "Adv. Haer.", III, ix, 2; Progem. "in Num.", homil. xiii, 7) sądzą, że Mędrcy widzieli w "jego gwieździe" wypełnienie proroctwa Balaama: "Wznidzie gwiazda z Jakóba, i powstanie laska z Izraela" (Liczb 24, 17). Ale z paralelizmu obecnego w przepowiedni "gwiazda" Balaama oznacza wielkiego księcia, nie zaś ciało niebieskie; jest mało prawdopodobne, aby na podstawie tego proroctwa o Mesjaszu mędrcy wyglądali bardzo szczególnej gwiazdy na firmamencie jako Jego znaku. Jest jednak prawdopodobne, że Mędrcy znali wielkie przepowiednie o Mesjaszu. Wielu Żydów nie powróciło z wygnania z Nehemiaszem. Kiedy urodził się Chrystus, bez wątpienia w Babilonie była populacja hebrajska, podobnie jak w Persji. W każdym razie hebrajska tradycja przetrwała w Persji. Ponadto Wergiliusz, Horacy, Tacyt (Hist., V, xiii) oraz Swetoniusz (Vespas., iv) świadczą o tym, że w czasie narodzenia Chrystusa, w całym Rzymskim Imperium panował ogólny niepokój i oczekiwanie na Złoty Wiek i zbawiciela. Możemy z pewnością przyznać, że Mędrcy byli poddani takim hebrajskim i pogańskim wpływom, żeby poszukiwać Mesjasza, który powinien niedługo się pojawić. Ale musiało być jakieś specjalne Boskie objawienie, z którego dowiedzieli się, że "jego gwiazda" oznacza narodzenie króla, że nowonarodzony król jest samym Bogiem, i że powinni pozwolić prowadzić się "jego gwieździe" do miejsca narodzin Boga-Króla (św. Leon, Serm. xxxiv, "In Epiphan." IV, 3).

Nadejście Mędrców wywołało w Jerozolimie wielkie poruszenie; wszycy, nawet król Herod, usłyszeli o ich podróży (v. 3 werset). Herod i jego kapłani powinni byli cieszyć się z wieści; zasmuciły ich jednak. To uderzające, że kapłani wskazali Mędrcom drogę, ale sami nie chcieli się w nią udać. Mędrcy podążali teraz za gwiazdą przez około sześć mil na południe od Betlejem "[i] wszedłszy w dom, naleźli dziecię" (Mt 2, 11). Nie ma żadnych powodów, aby przypuszczać, jak czyni to kilku Ojców Kościoła (St. Aug., Serm. cc, "In Epiphan.", I, 2), że Dziecię było nadal w żłóbku. Mędrcy złożyli Mu hołd (prosekynesan) jako Bogu i ofiarowali Mu złoto, kadzidło i mirrę. Wręczanie darów było we wschodnim zwyczaju. Znaczenie złota było jasne: Dzieciątko było ubogie. Nie wiemy, jakie było znaczenie pozostałych darów. Mędrcy prawdopodobnie nie zamierzali nadawać darom znaczenia symbolicznego. Ojcowie Kościoła interpretowali symboliczne znaczenie trzech darów na liczne i wielorakie sposoby; nie jest jasne, czy któraś z tych interpretacji jest natchniona (cf. Knabenbauer, "in Matth.", 1892).

Wiemy z pewnością, że Mędrcom powiedziano we śnie, by nie powracali do Heroda i żeby "inszą drogą wrócili się do krainy swojéj" (Mt 2, 12). Ta inna droga mogła biec przez Jordanię, tak aby ominąć Jeruzalem i Jerycho; lub okrężna droga przez południe przez Beer Szewę, a następnie na wschód przez "Wielki Szlak" (obecnie drogę do Mekki) w krainie Moabitów aż za Morze Martwe. Twierdzi się, że po powrocie do ojczyzny Mędrcy zostali ochrzczeni przez świętego Tomasza i zdziałali wiele dla rozpowszechnienia wiary w Chrystusa. Najdawniejszy zapis tej historii znajdujemy u ariańskiego pisarza żyjącego nie wcześniej niż w szóstym wieku; jego dzieło zostało wydrukowane jako "Opus imperfectum in Matthæum" wśród pism św. Jana Chryzostoma (P.G., LVI, 644). Niniejszy autor przyznaje, że czerpie informacje z apokryficznej Księgi Seta i duża część tego, co pisze o Mędrcach jest w oczywisty sposób legendarna. Katedra w Kolonii zawiera to, co uważa się za relikwie Mędrców; twierdzi się, że zostały one odkryte w Persji, przywiezione do Konstantynopola przez św. Helenę, przeniesione do Mediolanu w V wieku i do Kolonii w roku 1163 (Acta SS., I, 323).

Tłum. TŁM & Julia O.

APA citation. Drum, W. (1910). Magi. In The Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. Retrieved April 11, 2018 from New Advent: http://www.newadvent.org/cathen/09527a.htm

MLA citation. Drum, Walter. "Magi." The Catholic Encyclopedia. Vol. 9. New York: Robert Appleton Company, 1910. 11 Apr. 2018 <http://www.newadvent.org/cathen/09527a.htm>.

Transcription. This article was transcribed for New Advent by John Szpytman.

Ecclesiastical approbation. Nihil Obstat. October 1, 1910. Remy Lafort, Censor. Imprimatur. +John M. Farley, Archbishop of New York.

John S. Daly "Księża, czarownica i stara szafa" (fragment)

[...]

5. "Noli me tangere!"

Istota ludzka, którą widzimy, może łatwo stać się obiektem zbyt zmysłowego, zbyt naturalnego przywiązania. Boża miłość, którą Chrystus chce w nas wlać, jest miłością wynikającą z woli – nie zaś z emocji. Nie ma niebezpieczeństwa sentymentalizmu, kiedy rzeczywistość jest przed nami zasłonięta jakby welonem, niczym obecność Chrystusa wśród nas po Wniebowstąpieniu (patrz: Katechizm Soboru Trydenckiego: Inne dobra, jakie niesie ze sobą Wniebowstąpienie) albo ukryta pod postaciami eucharystycznymi, czy też w symbolice, tak jak w wielu naszych rytuałach liturgicznych.

Wśród świadków Chrystusowej męki w jej całej brutalnej rzeczywistości On uznał za potrzebne napomnieć kobiety jerozolimskie za ich wylewane w niewłaściwej sprawie łzy wywołane tylko naturalnym współczuciem. To może po części stanowić wyjaśnienie, dlaczego przez dwadzieścia wieków chrześcijanie stronili od bezpośredniego ukazywania Chrystusa bez symbolu albo jakiejś zasłony. Z dzisiejszej perspektywy może się to wydawać zdumiewające, ale słuchowisko radiowe Dorothy L. Sayers z 1941 r. pt. Człowiek urodzony, by być królem [The Man Born to be King] zostało uznane za rewolucyjne, a nawet bluźniercze, ze względu na to, że aktor-człowiek wypowiadał słowa Chrystusa. Z nastaniem roku 1959 film Ben-Hur z Charltonem Hestonem w roli głównej dał widzom możliwość rzucić jedno czy dwa krótkie spojrzenia na Chrystusa bez pokazywania możliwej do rozpoznania twarzy. Cokolwiek więcej byłoby absolutnie nie do przyjęcia dla pobożnych chrześcijan wszystkich denominacji, w szczególności zaś dla katolików, których wpływ na brzmienie kodeksu Haysa był w tamtym okresie najsilniejszy. Dopiero w roku 1961, gdy w powietrzu krążyło już widmo soboru watykańskiego II, a wpływ przypominającego niegdyś monolit Kościoła na rzeczywistość zmniejszał się, w filmie Król królów pozwolono, żeby aktor został wyraźnie pokazany i słyszany w roli Pana Jezusa. Jeśli traktujesz jako pewnik, że obiekcje, które wyrażali katolicy pokolenie lub dwa wcześniej, były bezpodstawne, możliwe, że cierpisz na ciasnotę umysłową. Głos i twarz Słowa Wcielonego, podmiotu naszej czci i miłości, z pewnością nie mogą zostać odpowiednio zagrane przez żadnego aktora i wątpliwe, czy bezkrytyczne uznanie należy się nawet najlepszym, choć zawsze nieodpowiednim próbom.

[...]

7. Im więcej widzimy, tym mniej myślimy

Wszyscy się zgodzą, że obrazowe, zupełnie pozbawione symboliki przestawienie Męki Chrystusa, takie jak zrealizowane przez Mela Gibsona, daje zmysłom bogatą pożywkę. Odbiorca widzi wszystko. Ale można wątpić, czy to coś tak pożądanego jak mogłoby się wydawać. Papież Pius XII zauważył: "Gdy wzrokowi człowieka udostępnimy wszystko (l'uomo onniveggente), daje się on niemal bez reszty pochłonąć odbieraniu [rzeczywistości] na poziomie zmysłowym, co prowadzi go, nieświadomie, ku rzadszemu stosowaniu całkowicie duchowej umiejętności «czytania wewnątrz» rzeczy (tj. inteligencji); w ten sposób człowiek ów staje sie w coraz mniejszym stopniu zdolny prowadzić gruntowne rozważanie na temat prawdziwych idei, dzięki którym podtrzymywane jest życie" (orędzie radiowe na Boże Narodzenie, 1957). Innymi słowy: im więcej widzimy, tym mniej myślimy. Alegoria i symbolika natomiast karmią zmysły i wyobraźnię w taki sposób, który zamiast intelekt ograniczać, pobudza go do większej aktywności. To dlatego najwspanialsze przedstawienie Męki Chrystusa to nie to, które dzieje się na ekranie, ale to, które dzieje się na ołtarzu, gdzie ofiarowanie się przez Boga-Człowieka jest obecne nie tylko w mistycznej, sakramentalnej rzeczywistości, ale jest również symbolizowane przez to, co odbierają zmysły. [...] Kościół wie, do czego należy pobudzić serce człowieka, a o tym, jak to zrobić, wie lepiej niż Hollywood.

(2007)

Tłum. Matjas & TŁM

"Sobór w Pizie" („Encyklopedia Katolicka”)

Wiadomości wstępne

Wielka schizma wschodnia trwała już trzydzieści lat (od roku 1378), a żaden ze środków stosowanych, by ją zakończyć, nie przyniósł rezultatu. Żadna ze stron nie podjęła poważnej próby wypracowania kompromisu ani dojścia do porozumienia drogą arbitrażu; ze względu na upór papieży, równie przekonanych o swoim prawie do Piotrowego tronu, próby skłonienia rywali do zrzeczenia się urzędu okazały się żałosne. Działania w postaci interwencji książąt oraz armii nie przyniosły skutku. W okresie owych godnych ubolewania podziałów następcami Urbana VI na Stolicy Świętej byli Bonifacy IX, Innocenty VII oraz Grzegorz XII, podczas gdy w Awinionie następcą Klemensa VII (Roberta z Genewy) został Benedykt XIII.

Kardynałowie urzędujących papieży, wielce niekontenci zarówno z powodu małoduszności i nepotyzmu Grzegorza XII, jak i uporu oraz złej woli Benedykta XIII, zdecydowali uciec się do środka bardziej skutecznego – mianowicie do zwołania soboru powszechnego. Król Francji, Karol V, zalecił to u samego początku schizmy zbuntowanym przeciw Urbanowi VI kardynałom zgromadzonym w Anagni oraz Fondi, na łożu śmierci zaś (w roku 1380) wyraził to samo życzenie. Podtrzymało je kilka synodów, władze miast: Gandawy i Florencji, Uniwersytety Oksfordzki i Paryski oraz cieszący się największym uznaniem teologowie tamtych czasów: Henryk z Langenstein [Epistola pacis (1379), Epistola concilii pacis, (1381)]; Konrad z Gelnhausen [Epistola Concordiæ (1380)]; Jan Gerson (Sermo coram Anglicis); a w szczególności mistrz tego ostatniego, Piotr z Ailly, znamienity biskup Cambrai, który napisał o sobie: „A principio schismatis materiam concilii generalis primus […] instanter prosequi non timui” (Apologia Concilii Pisani, za Tschackertem)”. Zachęceni przez takich ludzi, przez znane dążenia króla Karola VI oraz Uniwersytetu Paryskiego, czterej członkowie awiniońskiego kolegium kardynalskiego udali się do Livorno – umówionego miejsca spotkania – gdzie spotkali się z kardynałami rzymskimi i gdzie wkrótce dołączyli do nich inni. Zebrane w ten sposób ciała kardynalskie powzięły mocne postanowienie dążenia do jedności Kościoła mimo wszystko i począwszy od tamtego momentu zdecydowały się nie opowiadać po stronie żadnego z dwóch rywali. Drugiego i piątego lipca 1408 r. kardynałowie rozesłali do książąt i dostojników Kościoła orędzie, wzywając ich na sobór powszechny, który miał rozpocząć się w Pizie 25 marca 1409 r. Przeciwdziałając tej inicjatywie, Benedykt zwołał sobór w Perpignan, Grzegorz zaś – w Akwilei; zgromadzenia te nie cieszyły się jednak wielkim zainteresowaniem, więc cała uwaga, niepokój i nadzieje katolickiego świata wiązały się z soborem pizańskim. Uniwersytety Paryski, Oksfordzki oraz Koloński, liczni dostojnicy i najznamienitsi teologowie, tacy jak d'Ailly czy Gerson, otwarcie aprobowali działania zbuntowanych kardynałów. Z kolei książęta byli podzieleni, lecz większość z nich nie wierzyła już w dobrą wolę rywalizujących ze sobą papieży i była zdecydowana działać bez nich, mimo nich, a w razie potrzeby – wbrew nim.

Sobór

W Święto Zwiastowania czterech patriarchów, dwudziestu dwu kardynałów oraz osiemdziesięciu biskupów zebrało się w pizańskiej katedrze pod przewodnictwem kardynała de Malesseta, biskupa Palestriny. Wśród duchowieństwa obecni byli przedstawiciele stu nieobecnych biskupów; ponadto przybyło osiemdziesięciu siedmiu opatów (wraz z pełnomocnikami tych, którzy nie zdołali przybyć), czterdziestu jeden przeorów i generałów zgromadzeń zakonnych, trzystu doktorów teologii albo prawa kanonicznego. Owo dostojne zgromadzenie dopełniali ambasadorowie wszystkich królestw chrześcijańskich. Postępowanie sądowe rozpoczęło się bezzwłocznie. Dwaj kardynałowie-diakoni, dwaj biskupi i dwaj notariusze z powagą zbliżyli się do drzwi kościoła, otworzyli je i mocnym głosem wezwali po łacinie do stawienia się dwóch rywalizujących ze sobą papieży. Nikt nie odpowiedział. „Czy wyznaczono kogokolwiek, aby ich reprezentował?” – dodali. Odpowiedzią była znów cisza. Delegaci wrócili na swoje miejsca i wystąpili z wnioskiem o uznanie Grzegorza i Benedykta za winnych niepodporządkowania się postanowieniu sądu. Przez trzy kolejne dni ceremonię bezskutecznie powtarzano, a przez cały maj słuchano zeznań przeciw pretendentom do papieskiego tronu, lecz formalne ogłoszenie rywali winnymi niestawiennictwa w sądzie nastąpiło dopiero podczas czwartej sesji. W obronie Grzegorza do Pizy udało się z polecenia Roberta z Bawarii, króla Rzymian, 15 kwietnia niemieckie poselstwo niechętne zamysłom zgromadzonych kardynałów. Jan, arcybiskup Rygi, przedstawił soborowi kilka kontrargumentów wielkiej wagi, lecz ogólnie rzecz biorąc niemieccy delegaci przemawiali w sposób tak nieporadny, że wywołali wrogie reakcje i zostali zmuszeni do ucieczki z miasta. Sposób postępowania przyjęty przez Karola Malatestę, księcia Rimini, był bardziej przebiegły. Wskutek osobliwej przyjaźni, jaką darzył Grzegorza, Robert zaszkodził jego sprawie, która była stanowczo do obrony; ale Malatesta bronił jej jako uczony, orator, polityk i rycerz – nie osiągnął jednak spodziewanego sukcesu. Benedykt odmówił osobistego stawienia się na soborze, a jego wysłannicy przybyli bardzo spóźnieni (14 czerwca), ich zaś twierdzenia wywołały sprzeciw i śmiech zgromadzenia. Lud Pizy zasypał ich groźbami i obelgami. Kanclerza Aragonii słuchano bez sympatii, arcybiskup Tarragony złożył zaś – świadczącą o większej śmiałości niż rozwadze – deklarację wojny. Ambasadorowie Benedykta, wśród nich Benedykt Ferrer, przeor Wielkiej Kartuzji, potajemnie opuścili miasto i powrócili do swojego pana.

Kwestionowano często rzekomą przewagę liczebną delegatów francuskich; w istocie Francuzi nie przeważali ani pod względem liczebności, ani wpływów, ani śmiałości koncepcji. Najbardziej charakterystyczną cechą soboru była jedność panująca między pięciuset zgromadzonymi w czerwcu, szczególnie zauważalna podczas piętnastej sesji ogólnej (5 czerwca 1409 r.). Gdy zwyczajowe formalności zakończono, składając wniosek o ostateczne potępienie Pedro de Luny oraz Angelo Corrario, ojcowie soboru pizańskiego wydali wyrok, który w historii Kościoła nie miał precedensu. Wszyscy byli poruszeni, gdy patriarcha Aleksandrii, Szymon de Cramaud, skierował do znamienitego zgromadzenia słowa: „Benedykt XIII oraz Grzegorz XII” – rzekł – „zostają uznani za schizmatyków, stronników i twórców rozłamu, notorycznych heretyków, winnych krzywoprzysięstwa i pogwałcenia uroczystych obietnic, siejących zgorszenie w Kościele powszechnym. W konsekwencji zostają uznani za niegodnych sprawowania urzędu papieskiego oraz ipso facto złożeni ze swoich urzędów i pozbawieni piastowanych godności; co więcej – wykluczeni z Kościoła. Odtąd zakazuje się im uznawania się za suwerennych papieży, a wszystkie decyzje (w tym personalne) traktuje się jako niebyłe. Stolica Święta zostaje uznana za wakującą, wierni zaś są zwolnieni z obowiązku posłuszeństwa”. To brzemienne w skutki orzeczenie powitano radosnym aplauzem, odśpiewano Te Deum, a następnego dnia, w święto Bożego Ciała, urządzono uroczystą procesję. Wszyscy uczestnicy soboru złożyli pod powyższym dekretem podpisy i wszystkim zdawało się, że rozłam skończył się raz na zawsze. 15 czerwca kardynałowie spotkali się w pałacu arcybiskupim w Pizie, aby przystąpić do wyboru nowego papieża. Konklawe trwało jedenaście dni. Kilka przeszkód zewnętrznych spowodowało przeciągnięcie się obrad. Twierdzi się niekiedy, że w trakcie konklawe miały miejsce intrygi nakierowane na wybór papieża-Francuza, lecz dzięki wpływom pełnego wigoru i pomysłowego kardynała Cossy 26 czerwca 1409 r. udzielono jednogłośnego poparcia kardynałowi Filipowi Philargiemu, który przyjął imię Aleksandra V. Powszechna radość potwierdziła, że takiego wyboru oczekiwano i pragnięto. Nowy papież ogłosił swój wybór wszystkim władcom chrześcijańskim, od których odebrał wyrazy żywej sympatii dla siebie samego i dla Kościoła. Aleksander V przewodniczył ostatnim czterem sesjom soboru, potwierdził wszystkie decyzje, które kardynałowie podjęli po wypowiedzeniu posłuszeństwa antypapieżom, zjednoczył dwa święte kolegia, a następnie zapowiedział energiczne działania reformatorskie.

Ocena soboru pizańskiego

Prawo kardynałów do zwołania soboru powszechnego w celu położenia kresu schizmie wydawało się im niepodważalne. Był to rezultat zastosowania naturalnej zasady szukania środka zaradczego na kryzys w samych sobie: Salus populi suprema lex esto, rozumianej jako przyznanie pierwszeństwa bezpieczeństwu Kościoła i zachowaniu przezeń nieodzownej jedności. Matactwa i krzywoprzysięstwa obu pretendentów do papiestwa zdawały się usprawiedliwiać postępowanie zjednoczonych kolegiów kardynalskich. „Nie zdołamy zakończyć rozłamu – stwierdziły one – „tak długo, jak obaj ci uparci ludzie będą stali na czele przeciwnych obozów. Nie ma papieża o niepodważalnym tytule do swojej godności, który mógłby zwołać sobór powszechny. Wobec wątpliwości co do ważności wyboru któregokolwiek z papieży Stolica Święta musi zostać uznana za wakującą. Mamy zatem prawowity mandat do wybrania papieża, którego legalność nie będzie podważana, i do zwołania soboru powszechnego, by swoją mocą potwierdził naszą decyzję”. Słynne uniwersytety zachęcały kardynałów do przyjęcia takiego wniosku i utwierdzały ich w przekonaniu o jego słuszności. Niemniej jednak z teologicznego i jurycznego punktu widzenia tok ich rozumowania może wydać się błędny, niebezpieczny i rewolucyjny. Skoro bowiem Grzegorz i Benedykt byli papieżami wątpliwymi, wątpliwi byli też kreowani przez nich kardynałowie. Jeśli źródło ich władzy było niepewne, niepewne było także ich prawo do zwołania soboru powszechnego i wybrania papieża. Tego rodzaju rozumowanie to oczywiste błędne koło. Skoro sprawy tak się miały, jak wybrany przez kardynałów Aleksander V mógłby mieć niezbywalne prawo, by zostać uznanym przez całe chrześcijaństwo? Co więcej: należało się obawiać, że pewne umysły zrobią z zastosowanego tymczasowego środka użytek, usiłując przekształcić go w zasadę ogólną: spróbują ogłosić wyższość kolegium kardynalskiego i soboru nad papieżem i zalegalizować odtąd uciekanie się z apelacjami do przyszłego soboru, co zaczęto stosować już za rządów króla Filipa Pięknego. Środki zastosowane przez kardynałów nie mogły przynieść powodzenia nawet tymczasowego. Sytuacja Kościoła stała się jeszcze bardziej niepewna: zamiast dwóch, było teraz trzech wędrownych papieży, prześladowanych i wygnanych z własnych stolic. Niemniej jednak sytuacja Aleksandra była lepsza niż sytuacja papieży awiniońskich, Klemensa VII i Benedykta XIII, jako że nie został on wybrany w opozycji do uznanego powszechnie papieża ani z użyciem metod schizmatyckich. Panuje niemal jednogłośne przekonanie, że zarówno Aleksander, jak i jego następca, Jan XXIII [Baltazar Cossa], byli prawdziwymi papieżami. Choć papieże awiniońscy mieli na podległym sobie obszarze pozornie uprawniony tytuł do sprawowania papieskiego urzędu, w oczach Kościoła powszechnego bardziej nawet uprawniony tytuł do niego miał Aleksander V. W rzeczy samej papież pizański został uznany przez większość w Kościele: tzn. przez Francję, Anglię, Portugalię, Czechy, Prusy, kilka krajów niemieckich, Włochy oraz Hrabstwo Venaissin, podczas gdy Polska, Neapol, Bawaria i część Niemiec były nadal posłuszne Grzegorzowi, Hiszpania zaś i Szkocja pozostały poddane Benedyktowi.

Teologowie i kanoniści oceniają sobór w Pizie surowo. Z jednej strony zajadły zwolennik Benedykta, Bonifacy Ferrer, nazywa go „zlotem demonów”. Teodor Urie, zwolennik Grzegorza, zdaje się wątpić, czy sobór zebrał się z tymi samymi intencjami, co Datan i Abiron, czy z tymi, co Mojżesz. Święty Antonin, Tomasz Kajetan, Juan de Torquemada oraz Raynald otwarcie nazywają sobór nielegalnym zgromadzeniem, a w każdym razie rzucają cień wątpliwości na jego kompetencje do podejmowania decyzji. Z drugiej strony szkoła gallikańska albo akceptuje sobór, albo podaje na jego usprawiedliwienie okoliczności łagodzące. Noël Alexander utrzymuje, że sobór zlikwidował schizmę do tego stopnia, do jakiego był w stanie to zrobić. Bossuet twierdzi z kolei: „Jeśli wyniszczająca Kościół Boży schizma nie została w Pizie wykorzeniona, w każdym razie otrzymała tam śmiertelny cios, a sobór w Konstancji dokończył dzieła”. Protestanci, wierni wnioskowaniu ze swoich zasad, bez zastrzeżeń pochwalają ten sobór, ponieważ widzą w nim „pierwszy krok ku uwolnieniu świata” i witają go z radością jako świt reformacji (Gregorovius). Pewnie najrozsądniej będzie stwierdzić za Bellarminem, że to zgromadzenie było soborem powszechnym, o którego jednoznaczną ocenę niezwykle trudno. Ze względu na nieprawność oraz niespójności w jego postanowieniach nie można go nazwać soborem ekumenicznym. Niemniej jednak niesprawiedliwe byłoby określenie go mianem konwentyklu czy porównywanie go ze zbójeckim soborem efeskim, pseudo-soborem w Bazylei, czy jansenistycznym soborem w Pistoi. Zgromadzenie pizańskie to nie pretensjonalna, buntownicza i świętokradcza koteria. Liczba ojców soborowych, ich poziom, autorytet, inteligencja oraz pełne gorliwości o dobro Kościoła intencje, niemal jednogłośna zgoda towarzysząca procesowi dochodzenia do decyzji oraz otrzymane wsparcie królewskie wykluczają wszelkie podejrzenie o to, że stanowił spisek. Sobór pizański nie przypomina żadnego innego soboru i ma swoje własne miejsce w historii Kościoła jako nieprawny (jeśli chodzi o sposób, w jaki został zwołany), niepraktyczny (jeśli chodzi o dobór zastosowanych środków), niejednoznaczny co do rezultatów swojego działania i niemający żadnego tytułu do reprezentowania Kościoła powszechnego. Sobór w Pizie stanowi główne źródło wszystkich kościelno-historycznych zdarzeń, do których doszło w latach 1409–1414 i otwiera drogę soborowi w Konstancji.

Autor hasła: Salembier, L.

Council of Pisa. W: The Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company, 1911.

Tłum. Łukasz Makowski